جلد ۷۲ اردوگاه ۱۹ تکریت «افسران» ۱

فرهنگنامه اسارت و آزادگان جلد 72

الف) اطلاعات شناسنامه‌ای:

عنوان کتاب: فرهنگ‌نامه اسارت و آزادگان، جلد ۷۲

عنوان فرعی: اردوگاه ۱۹ تکریت «افسران» I (دفتراول)

مؤلف: ده‌نمکی، مسعود

محل نشر: تهران

حروف‌چینی: حنفی، فریناز ـ نیک‌نژاد، طاهره ـ کریمی، فاطمه ـ ایلانلو، ندا

صفحه‌آرایی: مخانیک‌بابایی، افسانه

ناظر اجرایی: شیروانی، علی‌اکبر

نمونه‌خوان: اخوان، فاطمه ـ ملکی، لیلا ـ شریف‌خضری، فهیمه ـ رضایی، سارا

طراح جلد: هاشم‌زاده، سیدمیثم

تعداد صفحات: ۶۲۶

نوبت چاپ: اول

قطع: وزیری

ب) منابع و مأخذ مورد بهره‌برداری در تهیه کتاب:

ـ نوع کتاب براساس عنوان و موضوع ۱٫ تحقیقی و پژوهشی ¡ ۲٫ خاطرات ¡ ۳٫ رمان □ ۴٫ سایر □

ـ روش استفاده از منابع ۱٫ اسنادی ¡ ۲٫ کتابخانه‌ای □ ۳٫ اسناد شفاهی ¡

ج) اطلاعات محتوایی کتاب:

۱٫ مندرجات کتاب:

این کتاب در ۶۰۵ صفحه، ۷ فصل اول اردوگاه ۱۹ تکریت با نام‌های تاریخچه اردوگاه، بررسی ترکیب جمعیتی اسرای اردوگاه، بررسی ساختار فیزیکی و شرایط اقلیمی اردوگاه، بررسی روند از اسارت تا اردوگاه، مجموعه گزارش‌های صلیب‌سرخ، تشکیلات فرماندهی بعثی اردوگاه، تشکیلات فرماندهی اسرای ایرانی اردوگاه، معرفی برخی از چهره‌های شاخص و معروف اردوگاه، شهدا و متوفیان اردوگاه، تقویم اردوگاهی، آلبوم اردوگاهی و فهرست محققان،کارشناسان و منابع اردوگاه را مورد بررسی قرار می‌دهد و ادامه مطالب مربوط به اردوگاه در جلد ۷۳ بررسی شده است.

۲٫‌ زمان دربرگیرنده کتاب: ۳۱/۷/۱۳۶۷ تأسیس ـ ۲۶/۶/۱۳۶۹ انحلال اردوگاه

۳٫‌ همکاران تحقیق: عودسیمین، نعیمه‌سادات

۴٫ آزادگانی که از مطالب و یا مصاحبه‌های آنها در تألیف این کتاب استفاده شده است:

آریامنش، مهدی ـ احمدشیروانی، احمد ـ ادیب‌پارسا، علی‌اصغر ـ اکبری‌دلیر، قربانعلی ـ امیرسرداری، عبدالرضا ـ احسانی‌فرد، علیرضا ـ اسماعیلی، غلامرضا ـ باباخانیس، گارن ـ پسندیده‌فلاح‌دانا، نادر ـ تیموری، غلامرضا ـ جباری، سیدابوالفضل ـ جعفری، مجتبی ـ جعفری، محسن ـ جمشیدزاده، آقامعلی ـ حسینی، حسین ـ حسنیان‌رودسری، قاسم ـ حیدری، احمد ـ خالصی، محمد ـ خدایاری، اکبر ـ دارابی، علی ـ رجبی، جعفر ـ رستمی، علی‌محمد ـ رضایی، منوچهر ـ ساطور، بهروز ـ سبحانی، کاظم ـ سرپولکی، حسین ـ سلاجقه، محمدعلی ـ سلیمی، اکبر ـ سنجابی‌شیرازی، الیاس ـ شمس‌احمر، مهران ـ صادقیان، غلامرضا ـ صالحی، فریدون ـ صحت، محمد ـ ظهرابی، مهدی ـ عاشوری، حسین ـ عباسی‌گودرزی، صارم ـ فلاح‌دوست، شعاع‌الدین ـ قانعی، محمود ـ قویدل‌علی‌آبادی، رضا ـ قربانی، محمد ـ کارگر (کیانفر)، محمدرضا ـ کرمی، علی‌اکبر ـ کریمشاهیان‌بیدگل، عباس ـ گلمکانی، داوود ـ محمدی (بروشک)، حسن ـ مرآت، محمود ـ ملاحسینی، اسماعیل ـ میرزایی، عیسی ـ موچانی، سیدمحمدرضا ـ ناقد، جمال ـ نعمت‌اللهی، فریدون ـ نگارستانی، محمدعلی ـ نمازی، هاشم ـ وحیدی، حسین ـ وحیدیان، شهاب ـ همتی‌عمداری، رحیم ـ یاسینی، حسین.

 

«مروری اجمالی بر تاریخچه اردوگاه ۱۹ تکریت»

اردوگاه ۱۹ تکریت در تاریخ ۱۳/۷/۱۳۶۷ با ورود حدود ۴۰۰ تن از اسرای افسر و درجه‌دار ایرانی تأسیس شد. اردوگاه ۱۹ تکریت در استان صلاح‌الدین و در شهر تکریت که پادگان‌های نظامی زیادی در آن واقع شده بود و منطقه‌ای نظامی به‌شمار می‌رفت، قرار داشت. این اردوگاه نیز از اردوگاه‌های مفقودینی محسوب می‌شد که تا پیش از زمان تبادل مورد بازدید نمایندگان کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ قرار نگرفتند. بنابراین، نیروهای بعثی به تقلید از روش نام‌گذاری صلیب‌سرخ، اقدام به نام‌گذاری اردوگاه‌های مفقودین کردند و اردوگاه‌های مفقودین، بعد از اردوگاه مورد بازرسی صلیب‌سرخ واقع شده ۱۰ رمادی، نام‌گذاری شدند. بدین‌ترتیب نوزدهمین اردوگاه، ۱۹ تکریت نام گرفت. این اردوگاه، به علت حضور اسرای افسر ایرانی، اردوگاه افسران نیز نامیده می‌شد. بیشتر اسرای این اردوگاه، طی تک‌های دشمن در تاریخ ۲۱/۴/۱۳۶۷، ۳۱/۴/۱۳۶۷ و تعدادی در عملیات مرصاد و تعدادی نیز بعد از آتش‌بس، در تاریخ ۱/۶/۱۳۶۷ به اسارت درآمده بودند. تعدادی از نیروهای ایرانی که در عملیات بیت‌المقدس در سال ۱۳۶۵ به اسارت درآمده و حدود دو سال در اردوگاه ۱۱ تکریت نگهداری شده بودند، بعد از انتقال به پادگان الرشید، به همراه افسران به اسارت درآمده در عملیات‌های ۲۱/۴/۱۳۶۷، ۳۱/۴/۱۳۶۷ و ۱/۶/۱۳۶۷ به اردوگاه ۱۹ تکریت منتقل شدند. درحالی‌که تعداد اسرای قدیمی حدود ۱۷ تن بود. اسرای این عملیات‌ها به‌صورت پراکنده در آسایشگاه‌ها تقسیم شدند،‌ ولی تعدادی از افسرانی که بعد از پذیرش قطعنامه و در تاریخ ۱/۶/۱۳۶۷ به اسارت درآمده بودند،‌ در آسایشگاه ۶ حضور داشتند و به این علت این آسایشگاه، آسایشگاه میهمانان نامیده شد. افسران این اردوگاه از لشکرهای زرهی شیراز، ۲۱ حمزه، ۷۷ خراسان، ۵۸ ذوالفقار،‌ ۹۲ اهواز، ۸۱ کرمانشاه و… بودند که به‌صورت پراکنده در همه آسایشگاه‌ها حضور داشتند. همه اسرای این اردوگاه افسر و درجه‌دار ارتش بودند، به غیر از ۲ پاسدار که از اردوگاه ۱۵ تکریت به این اردوگاه منتقل شده بودند و در آسایشگاه ۸ حضور داشتند. از ارشدان اردوگاه می‌توان به محمدعلی نگارستانی اشاره کرد. فرماندهان بعثی اردوگاه نیز به ترتیب سرگرد سائر، سرگرد ماهر و سرگرد رعد بودند. یکی از وقایع مهم اردوگاه ۱۹ تکریت،‌ حفر یک تونل جهت فرار جمعی توسط تعدادی از اسرای این اردوگاه بود، بدین‌ترتیب که چند تن از اسرا با یک برنامه‌ریزی دقیق و با هماهنگی یکدیگر، برای فرار از اردوگاه و وارد آوردن ضربه‌ای محکم بر دشمن، تصمیم به حفر یک تونل از دستشویی‌های قدیمی اردوگاه که در کنار سیم‌‌‌خاردارها واقع شده بود، گرفتند. آنها کار را در اواخر سال ۱۳۶۷ شروع کردند و حفر آن در خردادماه ۱۳۶۹ به پایان رساندند. سپس به برنامه‌ریزی و تهیه لوازم و آذوقه برای فرارگروهی از اردوگاه پرداختند تا بتوانند در موقعیت مناسبی در فصل پاییز، نقشه فرار را عملی کنند، اما با شروع تبادل اسرا بین ایران و عراق، نقشه فرار منتفی شد. با آغاز تبادل اسرا، با هر ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ اسیر سرباز، ۲۰ تا ۳۵ افسر نیز تبادل می‌شدند. بدین‌ترتیب اسرای اردوگاه ۱۹ تکریت از تاریخ ۱۶/۶/۱۳۶۹ تا ۲۶/۶/۱۳۶۹ مورد تبادل قرار گرفتند و این اردوگاه منحل شد. شایان ذکر است یکی از اسرای این اردوگاه که به علت داشتن نقشه عراق به ۶ ماه زندان محکوم شده بود، با اتمام دوره محکومیت،‌ سه ماه بعد از سایر اسرا و به‌صورت جداگانه تبادل شده و به ایران بازگردانده شد.